De Nederlandse borrel: van bittertje tot borrelplank

Vrijdag, half vijf. Op een kantoor in Amsterdam gaan de laptops dicht, in een woonkamer in Ede komen de buren binnen. Op tafel staan glazen, een schaal warme bitterballen en een plank vol kaas, worst en druiven. Allebei heet het een borrel, en dat woord heeft een verrassend lange geschiedenis.

Waar komt het woord borrel vandaan?

Een borrel was eerst gewoon een glaasje sterke drank. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, te vinden in de Etymologiebank van het Instituut voor de Nederlandse Taal, kent het woord in die betekenis al uit 1685.

Waar het woord zelf vandaan komt, is minder zeker. Het woordenboek noemt twee mogelijkheden. Borrel kan een verkleinwoord zijn van het Middelnederlandse borre of borne, dat ‘bron, fontein; bronwater, drinkwater’ betekende. Of het komt van het werkwoord borrelen: ‘opwellen, bellen vertonen’.

Voor die tweede uitleg haalt het woordenboek een mooi citaat uit 1778 aan. Wie wilde weten of brandewijn goed was, deed hem in een langwerpige fles en schudde die flink. De ‘blaasen of borrels’ die dan bovenkwamen, moesten niet snel verdwijnen. Hoe langer ze bleven, hoe beter de brandewijn. Een opborrelende luchtbel als oorspronkelijke betekenis noemt het woordenboek daarom aannemelijk.

Vandaag is een borrel ook de bijeenkomst zelf: je gaat naar een borrel, of je geeft er een, voor een verjaardag, een opening of op vrijdagmiddag met je collega’s.

Het bittertje, voorloper van de borrel

Voor de borrel was er het bittertje. Volgens het Genootschap Onze Taal is het drinken van ‘een bittertje’ te beschouwen als de voorloper van ‘de borrel’. De meeste bitters zijn jenever of brandewijn waaraan iets bitters is toegevoegd.

Bij dat glaasje hoorde een hapje. Het Instituut voor de Nederlandse Taal legt uit dat het drankje, een glaasje jenever of kruidenlikeur, door de licht bittere smaak een bittertje heette. De hapjes die erbij werden geserveerd, heetten bittergarnituur. Eén ervan, het gefrituurde balletje, kreeg de naam bitterbal.

Het woord bitterbal is ouder dan je misschien denkt. Volgens Onze Taal stond het al op 17 februari 1923 in het Algemeen Handelsblad. Toch lijken bitterballen volgens het Instituut voor de Nederlandse Taal vooral iets van direct na de Tweede Wereldoorlog. Een kookboek uit 1951 moest nog uitleggen dat het ‘kleine ronde croquetjes’ zijn.

Van blokjes kaas naar borrelplank

De klassieke borrelhapjes zijn eenvoudig: pinda’s, blokjes kaas en worst. Zo somt het Instituut voor de Nederlandse Taal ze op, met de toevoeging dat pas een flinke schaal gloeiend hete bitterballen in Nederland voor het ultieme feestgevoel zorgt.

De borrelplank heeft inmiddels zelfs een eigen afkorting. Het tijdschrift Onze Taal schreef begin 2024 over studententaal vol afkortingen. Een borrelplank met bitterballen heet daar ‘een bopla met biba’s’.

Een borrelplank biedt meer dan een schaaltje pinda’s: hartig, fris en zoet naast elkaar, en voor ieder wat wils. Chef David Nagib van Maximus Catering in Ede maakt borrelplanken met salamirozen, opgerolde kaas, druiven en noten, kunstzinnig opgemaakt met eetbare bloemen. Een vegetarische of veganistische plank kan altijd. Borrelplanken bestellen kan vanaf 8 personen, vanaf € 12,50 per persoon inclusief btw.

Verwacht je zwangere gasten, kijk dan even naar de vleeswaren op de plank. Wat zij beter kunnen laten liggen, lees je in zwanger op een feest.

De vrijmibo: borrelen op het werk

Op het werk heeft de borrel een eigen naam: de vrijmibo, kort voor vrijdagmiddagborrel. Het Algemeen Nederlands Woordenboek omschrijft hem als een borrel die een bedrijf of andere instelling op vrijdagmiddag voor het personeel organiseert, om de werkweek af te sluiten en het weekend in te luiden. Ook elke borrel die wekelijks of maandelijks op vrijdagmiddag wordt gehouden, mag zo heten.

Het woordenboek haalt een tekst uit 1997 aan waarin naast de vrijmibo ook de domibo opduikt: de donderdagmiddagborrel, die van ‘een nog ontspannender levenshouding’ getuigde.

Gezellige bedrijfsborrels betekenen nog vaak borrels met alcohol, schrijft het Trimbos Instituut. Volgens Trimbos hoort alcohol geen norm te zijn op de werkvloer, en kunnen gezelligheid en teamgevoel ook zonder. Een alcoholvrije werkomgeving, met onder andere alcoholvrije borrels, noemt Trimbos het veiligst. Wie zo ver niet wil gaan, kan samen afspraken maken, bijvoorbeeld over een grens van één of twee drankjes.

Een plank op kantoor maakt de vrijmibo makkelijk: iedereen pakt wat, niemand hoeft te koken. Chef David Nagib maakt borrelplanken voor bedrijven in Ede, in Amsterdam en in de rest van Nederland. Begint de dag met een vergadering, dan past daar een lunch met belegde broodjes bij.

De borrel thuis

Thuis is een borrel de makkelijkste manier om mensen te ontvangen. Er is geen tafelschikking en geen menu in gangen, en gasten lopen in en uit wanneer het hun past. Juist daarom werkt het zo goed voor een verjaardag, een housewarming of de buren na het straatfeest.

Vraag bij de uitnodiging even naar allergieën en dieetwensen. Welke allergenen er op een etiket staan, lees je in de 14 allergenen, en wat je serveert aan gasten die geen vlees of gluten eten, lees je in vegetarische en glutenvrije gasten. Blijft de plank de hele avond op tafel staan, lees dan ook hoe lang eten buiten mag staan.

Tips voor een goede borrel

Een goede borrel draait om balans: iets hartigs, iets fris, iets warms en genoeg te drinken zonder alcohol. Deze punten helpen je op weg.

• Zet hartig en fris naast elkaar: kaas en vleeswaren, maar ook groente, fruit en een dip.
• Plan iets warms naast de koude plank, zoals een schaal bitterballen.
• Zorg dat er voor iedereen iets is: een vegetarische of veganistische hoek, en waar nodig iets glutenvrij of zonder noten.
• Maak het alcoholvrije aanbod net zo feestelijk als de rest, met mocktails, alcoholvrij bier en water met fruit of kruiden.
• Wie nog moet autorijden of fietsen, kiest alcoholvrij. Het Voedingscentrum noemt dat een veilige keuze.
• Hoeveel je per gast nodig hebt, hangt af van het tijdstip en of er nog een maaltijd volgt. Bespreek het bij je bestelling.

Over alcohol zelf is het Voedingscentrum duidelijk: het advies is om geen alcohol te drinken. De Gezondheidsraad concludeerde in 2026 dat alcohol niet past in een gezonde leefstijl, en een veilige hoeveelheid bestaat niet. Voor kinderen en jongeren geldt: geen 18, geen alcohol. Zorg dus dat een glas zonder alcohol er op je borrel gewoon bij hoort.

Een borrel in Ede, Amsterdam of daarbuiten? Bel chef David Nagib op +31 6 14336361, bekijk de borrelplanken of, voor de vrijmibo, bedrijfscatering.